คนต่างด้าวทำงานในประเทศไทย: งานต้องห้าม โทษทำงานโดยไม่มีใบอนุญาต และบทลงโทษนายจ้าง
ในประเทศไทย การทำงานของคนต่างด้าวมีข้อห้ามตามกฎหมาย 3 ประการ: หนึ่ง ห้ามทำงานที่รัฐมนตรีประกาศกำหนดให้เป็นงานที่ห้ามคนต่างด้าวทำมาตรา 7 สอง หากไม่มีใบอนุญาตทำงาน (Work Permit) หรือทำงานนอกเหนือจากที่มีสิทธิจะทำได้ ห้ามทำงานโดยเด็ดขาดมาตรา 8 ผู้ฝ่าฝืนต้องระวางโทษปรับตั้งแต่ 5,000 ถึง 50,000 บาทและถูกส่งกลับออกไปนอกราชอาณาจักรมาตรา 101 สาม ห้ามผู้ใดรับคนต่างด้าวที่ไม่มีใบอนุญาตทำงานเข้าทำงานมาตรา 9 นายจ้างอาจถูกปรับตั้งแต่ 10,000 ถึง 100,000 บาทต่อคนต่างด้าวที่จ้างหนึ่งคน หากกระทำผิดซ้ำมีโทษจำคุกสูงสุดหนึ่งปี ปรับ 50,000 ถึง 200,000 บาทต่อคน และห้ามจ้างคนต่างด้าวเป็นเวลาสามปีมาตรา 102
อะไรบ้างที่นับว่า “ทำงาน”? ขอบเขตกว้างกว่าที่คิด
พระราชกำหนดการบริหารจัดการการทำงานของคนต่างด้าว (พ.ศ. 2560 หรือ ค.ศ. 2017) นิยามคำว่า “ทำงาน” ว่าหมายถึง การประกอบอาชีพใด ๆ ไม่ว่าจะมีนายจ้างหรือไม่ โดยยกเว้นเฉพาะการประกอบธุรกิจของผู้รับใบอนุญาตตามกฎหมายว่าด้วยการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าวมาตรา 5 กล่าวคือ แม้ไม่มีบริษัทไทยจ่ายเงินเดือนให้ แม้เป็นการทำงานให้ธุรกิจของตนเอง ตราบใดที่ประกอบกิจกรรมในลักษณะอาชีพภายในราชอาณาจักร โดยหลักย่อมเข้าข่าย “ทำงาน” และต้องมีใบอนุญาตทำงาน ส่วนค่าตอบแทนจะจ่ายที่ใดหรือจ่ายในรูปแบบใด นิยามตามตัวบทกฎหมายมิได้กำหนดให้เป็นองค์ประกอบในการพิจารณา อย่าเข้าใจไปเองว่า “เงินเดือนไม่ได้จ่ายในไทย” แล้วจะปลอดภัย
ขณะเดียวกัน พระราชกำหนดได้ระบุกรณีที่ไม่ใช้บังคับไว้อย่างชัดเจน ที่สำคัญได้แก่ บุคคลในคณะผู้แทนทางทูตและทางกงสุล ผู้แทนและพนักงานขององค์การสหประชาชาติและทบวงการชำนัญพิเศษ บุคคลซึ่งปฏิบัติหน้าที่หรือภารกิจตามความตกลงที่รัฐบาลไทยทำไว้กับรัฐบาลต่างประเทศหรือองค์การระหว่างประเทศ บุคคลซึ่งเข้ามาเป็นครั้งคราวเพื่อร่วมประชุม บรรยาย เข้าร่วมการอบรมหรือสัมมนา หรือการแสดงศิลปวัฒนธรรมหรือการแข่งขันกีฬา บุคคลซึ่งเข้ามาเพื่อประกอบการหรือลงทุน หรือเป็นผู้มีความรู้ความสามารถหรือทักษะสูงอันจะยังประโยชน์ต่อการพัฒนาประเทศตามที่คณะรัฐมนตรีกำหนด ตลอดจนผู้แทนของนิติบุคคลต่างด้าวที่ได้รับใบอนุญาตประกอบธุรกิจตามกฎหมายว่าด้วยการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว เป็นต้นมาตรา 4 การจะเข้าข้อยกเว้นหรือไม่ต้องพิจารณาเป็นรายกรณี หากไม่แน่ใจ แนะนำให้ปรึกษาก่อนลงมือ
ข้อห้ามที่หนึ่ง: งานที่ห้ามคนต่างด้าวทำ
พระราชกำหนดให้อำนาจรัฐมนตรี — คือรัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงานผู้รักษาการตามพระราชกำหนดนี้มาตรา 6 — โดยความเห็นชอบของคณะกรรมการ ประกาศกำหนดให้งานใดเป็นงานที่ห้ามคนต่างด้าวทำ โดยจะห้ามเด็ดขาดหรือห้ามโดยมีเงื่อนไขก็ได้ ในการประกาศกำหนดต้องคำนึงถึงความมั่นคงของชาติ โอกาสในการประกอบอาชีพและวิชาชีพของคนไทย การส่งเสริมภูมิปัญญาและเอกลักษณ์ไทย ความต้องการแรงงานต่างด้าวที่จำเป็นต่อการพัฒนาประเทศ รวมทั้งความผูกพันหรือพันธกรณีที่ประเทศไทยมีอยู่ในลักษณะถ้อยทีถ้อยปฏิบัติมาตรา 7
งานใดบ้างที่ห้ามคนต่างด้าวทำ (ในทางปฏิบัติมักเรียกกันว่า “บัญชีอาชีพต้องห้ามสำหรับคนต่างด้าว”) กำหนดโดยประกาศของรัฐมนตรีแยกต่างหากและมีการปรับเปลี่ยนได้เสมอ ตัวบทพระราชกำหนดเองไม่มีบัญชีรายชื่อ ก่อนลงมือทำงานใด ๆ จึงต้องยึดประกาศทางการที่ใช้บังคับอยู่ในปัจจุบันเป็นหลัก — สำนักงานของเรายินดีช่วยตรวจสอบเป็นรายการว่างานที่ท่านวางแผนจะทำอยู่ในข่ายต้องห้ามหรือมีเงื่อนไขหรือไม่
พึงทราบด้วยว่า แม้จะมีใบอนุญาตทำงานแล้ว ผู้รับอนุญาตให้ทำงานก็มีสิทธิทำได้เฉพาะงานที่มิได้มีประกาศห้ามตามมาตรา 7 เท่านั้นมาตรา 59 ข้อห้ามเรื่องงานต้องห้ามกับใบอนุญาตทำงานจึงเป็นด่านที่แยกจากกันสองด่าน ขาดอย่างใดอย่างหนึ่งไม่ได้
ข้อห้ามที่สอง: คนต่างด้าวทำงานโดยไม่มีใบอนุญาต — ปรับและส่งกลับ
มาตรา 8 แห่งพระราชกำหนดบัญญัติห้ามคนต่างด้าวทำงานโดยไม่มีใบอนุญาตทำงาน และห้ามทำงานนอกเหนือจากที่มีสิทธิจะทำได้มาตรา 8 การ “ทำงานนอกเหนือสิทธิ” ก็ผิดกฎหมายเช่นเดียวกัน ซึ่งเป็นจุดที่มักถูกมองข้าม เช่น ใบอนุญาตระบุนายจ้าง A แต่ตัวจริงกลับไปทำงานให้นายจ้าง B
ผลของการฝ่าฝืนมาตรา 8 บัญญัติไว้อย่างชัดเจนมาตรา 101:
- ปรับตั้งแต่ 5,000 ถึง 50,000 บาท
- เมื่อชำระค่าปรับแล้ว คนต่างด้าวผู้นั้นจะถูกส่งกลับออกไปนอกราชอาณาจักรโดยเร็ว (เว้นแต่คนต่างด้าวประเภทพิเศษตามมาตรา 63 และมาตรา 63/1)
- แรงงานต่างด้าวซึ่งเป็นผู้เสียหายหรือพยานในคดีความผิดฐานค้ามนุษย์ ไม่อยู่ภายใต้โทษดังกล่าว
- หากคนต่างด้าวซึ่งถูกกล่าวหายินยอมเดินทางกลับออกไปนอกราชอาณาจักรเอง พนักงานสอบสวนอาจเปรียบเทียบปรับตามหลักเกณฑ์ที่คณะกรรมการร่วมกำหนด และเมื่อเดินทางออกไปแล้วให้ถือว่าคดีเลิกกัน
ข้อห้ามที่สาม: นายจ้างจ้างคนต่างด้าวไร้ใบอนุญาต — ปรับรายหัว กระทำผิดซ้ำมีโทษจำคุก
มาตรา 9 แห่งพระราชกำหนดบัญญัติห้ามผู้ใดรับคนต่างด้าวที่ไม่มีใบอนุญาตทำงานเข้าทำงาน และห้ามให้คนต่างด้าวทำงานนอกเหนือจากที่มีสิทธิจะทำได้มาตรา 9 บทกำหนดโทษของนายจ้างที่เกี่ยวข้องนับเป็นหนึ่งในบทลงโทษที่หนักที่สุดของกฎหมายฉบับนี้มาตรา 102:
กระทำผิดครั้งแรก ปรับรายหัว
ปรับตั้งแต่ 10,000 ถึง 100,000 บาท ต่อคนต่างด้าวไร้ใบอนุญาตที่จ้างหนึ่งคน จ้าง 10 คนก็คำนวณค่าปรับแยกตามรายหัวทั้ง 10 คน เพดานโทษจึงขยายตามจำนวน
กระทำผิดซ้ำ โทษอาญา
ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกินหนึ่งปี หรือปรับตั้งแต่ 50,000 ถึง 200,000 บาท ต่อคนต่างด้าวที่จ้างหนึ่งคน หรือทั้งจำทั้งปรับ
ผลพ่วงเพิ่มเติม ห้ามจ้าง 3 ปี
ผู้กระทำผิดซ้ำจะถูกห้ามจ้างคนต่างด้าวทำงานเป็นเวลาสามปีนับแต่วันที่ศาลมีคำพิพากษาถึงที่สุด — สำหรับธุรกิจที่ต้องพึ่งพาพนักงานต่างชาติ แทบจะเป็นผลกระทบร้ายแรงถึงขั้นชี้ชะตากิจการ
พระราชกำหนดยังบัญญัติไว้ชัดว่า ผู้ซึ่งอยู่อาศัยในครอบครัวเดียวกันกับนายจ้างรายนั้น มิให้ถือว่ามีความผิดในฐานะตัวการ ผู้ใช้ หรือผู้สนับสนุนมาตรา 102 สมาชิกในครอบครัวจะไม่ถูกลงโทษพ่วงไปด้วย
นายจ้างยังมีหน้าที่แจ้งอีกหนึ่งเรื่องที่มักถูกมองข้าม
แม้จะจ้างคนต่างด้าวที่มีใบอนุญาตแล้ว นายจ้างก็ยังต้องแจ้งให้นายทะเบียนทราบชื่อ สัญชาติ และลักษณะงานของคนต่างด้าวภายใน 15 วันนับแต่วันที่จ้าง และเมื่อคนต่างด้าวออกจากงาน ก็ต้องแจ้งภายใน 15 วันนับแต่วันที่ออกจากงาน พร้อมระบุเหตุแห่งการออกจากงานด้วยมาตรา 13 ผู้ไม่แจ้งตามที่กำหนดต้องระวางโทษปรับไม่เกิน 20,000 บาทมาตรา 103
ในทางกลับกัน ผู้รับอนุญาตให้ทำงานเองก็มีหน้าที่แจ้งให้นายทะเบียนทราบถึงผู้เป็นนายจ้าง สถานที่ทำงานของนายจ้าง และลักษณะงานหลักที่ทำภายใน 15 วันนับแต่วันที่เข้าทำงาน และต้องแจ้งทุกครั้งที่เปลี่ยนนายจ้างมาตรา 64/2 เปลี่ยนนายจ้างแล้วไม่แจ้งเปลี่ยนแปลงทะเบียน อาจกลายเป็น “การทำงานนอกเหนือสิทธิ” ดังที่กล่าวมาแล้วข้างต้น
ทำอย่างไรจึงถูกกฎหมาย? เส้นทางขอใบอนุญาตทำงาน
การยื่นขอแบบปกติ
คนต่างด้าวซึ่งมีถิ่นที่อยู่ในราชอาณาจักร หรือได้รับอนุญาตให้เข้ามาเป็นการชั่วคราวตามกฎหมายว่าด้วยคนเข้าเมือง (ยกเว้นเพื่อการท่องเที่ยวหรือการเดินทางผ่านราชอาณาจักร) จะทำงานได้เฉพาะงานที่มิได้มีประกาศห้ามตามมาตรา 7 และต้องได้รับใบอนุญาตทำงาน กรณีมีนายจ้างแล้วต้องระบุชื่อนายจ้างในคำขอด้วย ใบอนุญาตมีอายุเท่าที่ผู้ขอร้องขอ แต่ไม่เกินสองปีนับแต่วันที่ออกใบอนุญาต กฎกระทรวงยังต้องกำหนดระยะเวลาดำเนินการตั้งแต่วันรับคำขอจนถึงวันออกใบอนุญาต ซึ่งต้องไม่เกิน 15 วันทำการมาตรา 59
อยู่ต่างประเทศก็ยื่นขอล่วงหน้าได้
คนต่างด้าวซึ่งยังอยู่นอกราชอาณาจักรอาจยื่นคำขอและชำระค่าธรรมเนียมผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์ได้ และนายจ้างก็อาจยื่นคำขอแทนพร้อมชำระค่าธรรมเนียมแทนคนต่างด้าวได้เช่นกันมาตรา 60 หมายความว่าสามารถเริ่มกระบวนการขอใบอนุญาตได้ตั้งแต่ก่อนเดินทางเข้าประเทศ เพื่อเลี่ยงความเสี่ยงของ “ช่วงสุญญากาศลักลอบทำงาน” หลังเดินทางมาถึง
งานจำเป็นเร่งด่วนระยะสั้น
คนต่างด้าวซึ่งเข้ามาเป็นการชั่วคราวตามกฎหมายว่าด้วยคนเข้าเมือง เพื่อทำงานอันมีลักษณะจำเป็นหรือเร่งด่วน หรืองานเฉพาะกิจที่มีระยะเวลาทำให้เสร็จสิ้นภายใน 15 วัน เพียงมีหนังสือแจ้งให้นายทะเบียนทราบก็ทำงานนั้นได้ หากทำไม่เสร็จภายในกำหนด อาจแจ้งนายทะเบียนก่อนครบกำหนดเพื่อขอขยายเวลาได้ไม่เกิน 15 วัน ส่วนงานใดถือเป็น “งานจำเป็นหรือเร่งด่วน” ให้เป็นไปตามที่อธิบดีประกาศกำหนดมาตรา 61
เส้นทางกฎหมายพิเศษ เช่น BOI
คนต่างด้าวซึ่งได้รับอนุญาตให้เข้ามาทำงานตามกฎหมายว่าด้วยการส่งเสริมการลงทุน กฎหมายว่าด้วยปิโตรเลียม หรือกฎหมายอื่น เมื่อหน่วยงานที่รับผิดชอบตามกฎหมายนั้นแจ้งต่อนายทะเบียนแล้ว นายทะเบียนต้องออกใบอนุญาตทำงานให้ภายใน 7 วันนับแต่วันที่ได้รับแจ้ง และในระหว่างดำเนินการ คนต่างด้าวผู้นั้นทำงานไปพลางก่อนได้ ใบอนุญาตประเภทนี้ไม่อยู่ภายใต้บังคับประกาศงานต้องห้ามตามมาตรา 7 และมีอายุเท่าระยะเวลาที่ได้รับอนุญาตให้เข้ามาทำงานตามกฎหมายนั้นมาตรา 62
คำแนะนำเชิงปฏิบัติสำหรับนายจ้างและพนักงานต่างชาติ
- ตรวจบัญชีงานต้องห้ามก่อน แล้วค่อยคุยเรื่องตำแหน่ง: เนื้องานแตะงานต้องห้ามตามประกาศรัฐมนตรีหรือไม่ เป็นตัวชี้ขาดว่างานนั้นทำได้อย่างถูกกฎหมายหรือไม่มาตรา 7
- ขอบเขตใบอนุญาตต้องตรงกับงานจริง: เปลี่ยนนายจ้าง เปลี่ยนเนื้องาน เปลี่ยนสถานที่ทำงาน ล้วนอาจกลายเป็นการทำงานนอกเหนือสิทธิ ต้องแจ้งเปลี่ยนแปลงให้ทันเวลามาตรา 8มาตรา 64/2
- ต้นทุนการปฏิบัติตามกฎหมายฝั่งนายจ้างถูกกว่าค่าปรับมาก: หน้าที่แจ้งภายใน 15 วันทำไม่ยาก แต่ถ้าพลาดก็เจอค่าปรับ ยิ่งจ้างพนักงานไร้ใบอนุญาตยิ่งถูกปรับเป็นรายหัวมาตรา 13มาตรา 102
- วางแผนก่อนเข้าประเทศ: ใช้ช่องทางยื่นทางอิเล็กทรอนิกส์จากต่างประเทศหรือให้นายจ้างยื่นแทน เพื่อจัดการใบอนุญาตให้สอดคล้องไปกับวีซ่ามาตรา 60
SLF ให้บริการใบอนุญาตทำงานแบบครบวงจร ตั้งแต่ตรวจสอบบัญชีงานต้องห้าม ขอใหม่และต่ออายุใบอนุญาตทำงาน (Work Permit) การแจ้งฝั่งนายจ้าง ไปจนถึงการประสานงานเส้นทางพิเศษอย่าง BOI หากท่านวางแผนจะทำงานในประเทศไทยหรือจ้างพนักงานต่างชาติ ยินดีให้ติดต่อสำนักงานเพื่อประเมินความถูกต้องตามกฎหมายเป็นอันดับแรก
FAQ
คนต่างด้าวทำงานในไทยโดยไม่มีใบอนุญาตทำงาน จะมีผลอย่างไร?
ตามมาตรา 8 ห้ามทำงานโดยไม่มีใบอนุญาตทำงานหรือทำงานนอกเหนือจากที่มีสิทธิจะทำได้ และตามมาตรา 101 ผู้ฝ่าฝืนต้องระวางโทษปรับตั้งแต่ 5,000 ถึง 50,000 บาท เมื่อชำระค่าปรับแล้วจะถูกส่งกลับออกไปนอกราชอาณาจักร (เว้นแต่คนต่างด้าวประเภทพิเศษตามมาตรา 63 และมาตรา 63/1) หากยินยอมเดินทางกลับออกไปเอง อาจเปรียบเทียบปรับตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด และเมื่อเดินทางออกไปแล้วให้ถือว่าคดีเลิกกัน
นายจ้างจ้างคนต่างด้าวไร้ใบอนุญาต ถูกปรับเท่าไร?
ตามมาตรา 102 กระทำผิดครั้งแรกปรับเป็นรายหัว ตั้งแต่ 10,000 ถึง 100,000 บาทต่อคนต่างด้าวไร้ใบอนุญาตที่จ้างหนึ่งคน หากกระทำผิดซ้ำต้องระวางโทษจำคุกไม่เกินหนึ่งปี หรือปรับตั้งแต่ 50,000 ถึง 200,000 บาทต่อคน หรือทั้งจำทั้งปรับ และห้ามจ้างคนต่างด้าวทำงานเป็นเวลาสามปีนับแต่วันที่ศาลมีคำพิพากษาถึงที่สุด
ประเทศไทยห้ามคนต่างด้าวทำอาชีพอะไรบ้าง?
มาตรา 7 แห่งพระราชกำหนดให้อำนาจรัฐมนตรี (ตามมาตรา 6 คือรัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงาน) โดยความเห็นชอบของคณะกรรมการ ประกาศกำหนดงานที่ห้ามคนต่างด้าวทำ โดยจะห้ามเด็ดขาดหรือห้ามโดยมีเงื่อนไขก็ได้ ในการประกาศต้องคำนึงถึงความมั่นคงของชาติ โอกาสในการประกอบอาชีพของคนไทย เป็นต้น บัญชีอาชีพโดยละเอียดกำหนดโดยประกาศของรัฐมนตรีแยกต่างหากและมีการปรับเปลี่ยนได้ ตัวบทพระราชกำหนดไม่มีบัญชีรายชื่อ จึงต้องยึดประกาศทางการที่ใช้บังคับอยู่ในปัจจุบันเป็นหลัก สำนักงานของเรายินดีช่วยตรวจสอบ
ใบอนุญาตทำงานมีอายุสูงสุดเท่าไร? ยื่นขอใช้เวลานานแค่ไหน?
ตามมาตรา 59 ใบอนุญาตทำงานแบบปกติมีอายุเท่าที่ผู้ขอร้องขอ แต่ไม่เกินสองปีนับแต่วันที่ออกใบอนุญาต และกฎกระทรวงต้องกำหนดระยะเวลาดำเนินการไม่เกิน 15 วันทำการ ส่วนตามมาตรา 62 เส้นทางกฎหมายพิเศษ เช่น BOI นายทะเบียนต้องออกใบอนุญาตภายใน 7 วันนับแต่วันที่ได้รับแจ้ง และระหว่างดำเนินการคนต่างด้าวทำงานไปพลางก่อนได้